MUZIEKOLOGIE

A

B

C

D

E

F

G

H-I

K-L

M

N-O

P

Q-R

S

T

U-V-Z

A

abandonné		vrij, zonder beperking
a battuta		in de maat, op de slag
abbandonamente		met overgave
abbreviatuur		afkortingen, afgekorte schrijfwijze
a bene placito		naar voorkeur [tempo]
a capella		voor koor zonder instrumentale begeleiding
a capriccio		grillig [tempo]
accarezzevole		liefkozend, vleiend
accelerando	accel.	zich versnellend, sneller worden
accent		klemtoon
acceso		ontbrand, vurig
acciaccatura		versiering met een korte, sterk dissonerende voorslagsnoot
accidentie		voorteken, alteratieteken
accompagnato	accomp. acc.	met een uitgeschreven begeleiding
adagio	ad	langzaam
adagissimo		zeer langzaam
ad libitum	ad lib.	naar voorkeur, in tempo en voordracht vrij
a deu	a2	met zijn tweeën bij dubbele bezetting in het orkest
aequaal		gelijk, klinkt als genoteerd, achtvoets register op het orgel
affabile		lieflijk, vriendelijk
affanato		bedroefd, afgemat
affettuoso	con affetto	bewogen, vol affect, gevoelig
affrettando		versnellend
affrettato		gehaast
afkorting		abbreviatuur
agevole		licht, gemakkelijk
agile	agilmente	vlug, beweeglijk
agitato	agitatamente	opgewonden, onrustig, geagiteerd
al	à la	tot aan
al fine		tot aan het einde
alla	all’	op de manier van, op zijn manier
alla breve	¢	4/4 maat in het dubbele tempo, teleenheid 2/2
alla marcia		als een mars
alla pollacca		op Poolse wijze, op de manier van een Polonaise
allargando	allerg.	Langzamer wordend, breder wordend [vaak ook tergelijkertijd luider]
alla siciliana		op Siciliaanse wijze, als een Siciliano [6/8]
alla turca		op Turkse wijze
alla zingarese		op zigeunerwijze
allegramente		opgewekt, vrolijk
allegretto	alltto	monter, wat minder snel dan een allegro
allegro	all.	opgewekt, levendig, snel
allentando		langzamer wordend
all’ongarese		op Hongaarse wijze
all’ottava		een octaaf hoger of lager dan genoteerd
all’unisono		unisono
al segno		[herhaling] tot aan het teken, segno, da capo
alternativement		afwisselend, geeft de herhaling aan van een deel van een dans of stuk na inlassen
alternativo		afwisselend, geeft de herhaling aan van een deel van een dans of stuk na inlassen
altra volta		nogmaals
amabile		liefelijk, beminnelijk
amorevole	con amore	liefdevol, met liefde
ancora	ancora pui	nogmaals, nog meer
andante	and.	gaand, rustig
andantino	andino	iets bewegelijker dan andante
angoscioso		angstig
anima	con anima	ziel, met ziel
animato		met bezieling, levendig
animoso		levendig
a piacere		naar wens, vrij in tempo en voordracht, synoniem met ad libitum
appassionato		hartstochtelijk, gepassioneerd
appoggiando		steunend, gebonden
appoggiatura		voorslag
appuyé		met nadruk
ardente		gloeiend, vurig
arditamente	ardito	krachtig, fors
ardore	con ardore	gloed, met gloed
arioso		zangerig, lyrisch
arpège	arpègement	arpeggio
arpeggio		op de manier van een harp gespeeld gebroken akkoord
apreggiando	arpeggiato, arp.	in gebroken akkoorden te spelen [arpeggio]
assai		zeer
assez		genoeg, tamelijk
a tempo		in het aanvankelijke tempo, in de maat
attacca		zonder pauze verder [aan het einde van een deel], meteen verder gaan
attacca subito		meteen verder gaan
a vista	a prima vista	op het eerste gezicht zonder voorkennis, van het blad

B

bassa ottava	8va	een octaaf lager spelen dan genoteerd
basso	b.	bas
basso continuo	b.c.	voortdurende bas, becijferde bas
bebung		matig snelle, geringe toonhoogtevariatie
ben	bene	goed
ben legato		goed gebonden
bis		tweemaal, herhalen [abbreviatuur]
bouché		gestopt [koper], gedekt [orgel]
bravura	con bravura	virtuositeit, met elan
brillante		schitterend, geestrijk
brio	con brio	vuur, met vuur
burlando		schertsend

C

C		als halve cirkel, staat voor 4/4 maat
cadence		dubbelslag, cadenza
cadenza	cad.	cadens, oorspronkelijk geïmproviseerde passage
cadenzato		in de maat, ritmisch
calando	cal.	laten afnemen, minder worden in tempo en geluidssterkte
calmando	calmato	rustig wordend, rustig
cantabile		zangerig
cappriccioso	capricc.	grillig
carezzando	carezzevole	liefhebbend, liefkozend
c.b.		col basso
cédez		langzamer worden
celere		snel
chiaramente		klaar, helder, duidelijk
chiuso		gestopt [hoorn]
cluster		tros tonen, voor alle meerstemmige instrumenten en voor orkest en koor mogelijk
c.o.	col ottava	ottava
col		met
col basso	c.b.	met de bas, met de contrabas samen
coll’ottava	coll 8va, c.o.	met octaafverdubbeling
come prima	come sopra	zoals eerder, zoals boven
come stà		zoals het er staat, zonder versieringen toe te voegen
comodo		gemakkelijk, in een prettig tempo
con		met
con affetto		met liefde, met gevoel
con calore		met warmte
concitato		opgewonden
con delicatezza		met verfijning
con fuoco		met vuur
con grazia		met bevalligheid
con gusto		met smaak, met stijl
con moto		met beweging, levendig
con slancio		impulsief
con spirito		met geestdrift
contano	cont.	zij tellen de maten rust, pauzerende orkestleden
continuo	cont.	basso continuo
coperto		bedekt, voor het dempen een doek over de pauken leggen
coulé		voorslag
crescendo	cresc.	toenemend in geluidssterkte, luider wordend
cuivré		schetterend als koperblazers

D

da capo	D.C.	van voren af aan, vanaf de aanvang nogmaals
da capo al fine		herhaling vanaf het begin tot het einde respectievelijk tot en met fine of een aangegeven plek
da capo senze repetizione		van voren af aan, zonder herhalingen
dal segno	Dal S., D.S.	vanaf het teken herhalen, segno
D.C.		da capo
debile		zwak
deciso		vastberaden [ritmiek]
decrescendo	decresc. decr.	afnemend in geluidssterkte, zwakker wordend
dehors	en dehors	buiten, als uit de verte
delicatamente		fijn, teder
delicatzza	con delicatzza	met tederheid
demper		pedaal, sordino
diluendo		oplossend
diminuendo	dimin, dim.	minder wordend in volume, zachter wordend
distinto		duidelijker, helder
dolce		zacht, liefelijk
dolcezza	con docezza	met zachtheid, liefelijk
dolcissimo		zeer zacht, liefelijk
dolente		klagend
doloroso	con dolore	smartelijk, met smart
doublé		dubbelslag
doucement		zoet, zacht
douloureux		smartelijk
D.S.		dal segno
dubbelkruis		accidentie
dubbelslag		voorslag van de hoofdnoot van boven en van onder
dubbelcadens		dubbelslag met triller
dubbelcadens met mordent		als de dubbelcadens, maar met naslag
dubbele triller		gelijktijdige trillers in tertsen of sext intervallen
dubbele voorslag	port de voix double	voorslag met twee noten in een verschillende interval
due		a due
due volte		tweemaal
duramente		hard
durezza	con durezza	met hardheid, met dissonanten

E

éclatant		schitterend, luisterrijk
effettuoso		doeltreffend
élargissant		breder en langzamer wordend
empressé		haastig, gehaast
en dehors		dehors
espressione	con esprissione, c.espr.	met gevoel
espressivo	espr.	met gevoel, expressief
estinguendo		uitdovend, heel zacht wordend
estinto		uitgedoofd, nauwelijks hoorbaar
éteint		estinto
étouffé		gesmoord, de toon meteen dempen

F

f		forte
facile	facilmente	gemakkelijk
fastoso		vol pracht en praal
fermate		teken dat noten of rusten naar believen verlengt
fermezza	con fermezza	stevig
feroce		wild, onstuimig
ff		fortissimo
ffz		forzatissimo
fiacco		mat
fiero	fieramente	heftig, wild, trots
fine	al fine	einde, tot aan het einde
fin’al segno		[herhaling] tot aan het teken, segno, da capo
flatté	flattement	mordent [17e eeuw], schleifer [18e eeuw]
flebile		klagend
forte	f	sterk, luid
fortissimo	ff	zeer sterk, zeer luid
fortefortissimo	fff	zo sterk mogelijk
fortepiano	fp	sterk beklemtoond en daarna meteen zacht
forza	con forza	met kracht
forzando, forzato	fz	versterkt, op de voorgrond geplaatst, beklemtoond [forzando]
funèbre		duister, treurig, bij een begrafenis horend
fuoco	con fuoco	met vuur
furioso		wild, stormachtig
fz		forzando

G

gaiement		vrolijk
garbato	con garbato	met gratie, liefelijk
generale pauze	G.P.	rust voor alle instrumenten
gentile		vriendelijk
gestopt		voor blaasinstrumenten, met demper
giocoso		schertsend, speels
gioioso		vrolijk
giusto	tempo giusto	juist, het gepaste, juiste tempo
glissando	gliss.	glijdend, snelle toonsopeenvolging op- of afwaarts
G.P.		generale pauze
gradatamente		langzamerhand
gradevole		aangenaam, prettig
grandezza	con grandezza	met verhevenheid
grave		zwaar, langzaam, plechtig
grazioso		gracieus, bevallig
groppe		groppetto, gruppo, dubbelslag
gusto	con gusto	met smaak, met stijl

H-I

harpeggio		arpeggio
impetuoso	con impeto	heftig, met onstuimigheid
incalzando		dringend, versnellend
indeciso		onzeker, vrij in tempo
innocente		onschuldig
inquieto		onrustig
istesso tempo		l’istesso tempo
klinkend		niet transponerend genoteerd, de notatie stemt overeen met de werkelijke klank
korte voorslag		voorslag
lacrimoso		wenend, klagend
lamentabile	lamentoso	klagend, treurig
lancio	con lancio	met vaart
lange voorslag		voorslag
largamente		breed
largando		allergando
larghetto		ietwat breed, iets sneller dan largo
largo		breed, langzaam
legatissimo		zeer gebonden, legato
legato		gebonden, notatie met legato- of bindingsboog bij noten van verschillende toonhoogte
leggiadro		licht, gracieus
leggierezza	con leggierezza	met lichtheid
leggiero	leggieramente	licht, los, non legato
lentement	lento	langzaam
l.h.		linkerhand
libitum		ad libitum
licenza	con alcuna	met enige uitvoeringsvrijheid
lieto		vrolijk
lievo		licht
liscio		glad
l’istesso tempo		hetzelfde tempo, in dezelfde teleenheid ondanks maatwisseling
loco		weer op de normale plaats, na octavering
lo stesso tempo		l’istesso tempo
lusingando		vleiend

K-L

klinkend		niet transponerend genoteerd, de notatie stemt overeen met de werkelijke klank
korte voorslag		voorslag
lacrimoso		wenend, klagend
lamentabile	lamentoso	klagend, treurig
lancio	con lancio	met vaart
lange voorslag		voorslag
largamente		breed
largando		allergando
larghetto		ietwat breed, iets sneller dan largo
largo		breed, langzaam
legatissimo		zeer gebonden, legato
legato		gebonden, notatie met legato- of bindingsboog bij noten van verschillende toonhoogte
leggiadro		licht, gracieus
leggierezza	con leggierezza	met lichtheid
leggiero	leggieramente	licht, los, non legato
lentement	lento	langzaam
l.h.		linkerhand
libitum		ad libitum
licenza	con alcuna	met enige uitvoeringsvrijheid
lieto		vrolijk
lievo		licht
liscio		glad
l’istesso tempo		hetzelfde tempo, in dezelfde teleenheid ondanks maatwisseling
loco		weer op de normale plaats, na octavering
lo stesso tempo		l’istesso tempo
lusingando		vleiend

M

ma		maar
ma non troppo		maar niet te veel
maestoso		verheven, majesteus
malinconico		melancholisch, zwaarmoedig
mancando	manc.	afnemend, zachter en langzamer
marcato marcando	marc.	gemarkeerd, beaccentueerd, beklemtoond
martellato		gehamerd, krachtig staccato
marziale		krijgshaftig
medesimo tempo		hetzelfde tempo
meno		minder
meno forte		minder sterk
meno mosso		minder bewogen, minder levendig
meno piano		minder zacht, iets sterker
mente	alla mente	uit het hoofd, geïmproviseerd
messa di voce		laten aanzwellen en afnemen van een toon
mesto		treurig
mezo	m.	midden, half
mezzoforte	mf	half sterk, tussen piano en forte
mezzopiano	mp	half zacht, tussen piano en forte
mf		mezzoforte
misura	alla misura	streng in de maat
misura	senza misura	vrij in tempo
misurato		afgemeten, in de maat
M.M.		metronoom van Maelzel, tikkende chronometer met een schaal van 40 tot 208 slagen per minuut
moderato	mod.	gematigd, matig
molto		veel, zeer
morbido		week, zacht
mordent		wissel met de ondersecunde
morendo		stervend, zachter en langzamer wordend
mormorando		murmelend
mosso		levendig
moto	con moto	met beweging
mp		mezzopiano
muta		aanwijzing voor blazers en paukenisten de stemming te veranderen
mute	muted	demper, met demper

N-O

naslag		versieringsnoten na de hoofdnoot, maar in de tijd daarvan, voorslag, meestal aan het eind van een triller
non		niet
non legato		articulatiewijze tussen legato en staccato in
non tanto		niet zoveel
non troppo		niet te veel
obligato		obligaat, een genoteerde instrumentale stem, die bij de uitvoering niet weggelaten kan worden
ongarese	all’ ongarese	Hongaars
opus	op.	Opus, werk
ossia		te kiezen varianten in de notentekst, meestal vereenvoudigingen
ottava	8va, 8…	octaaf
ottava alta	ottava sopra	een octaaf hoger dan genoteerd
ottava bassa	8va., ba, ottava sotto	een octaaf lager dan genoteerd
overbindingsboog		verbindt twee noten van gelijke toonhoogte tot één toon

P

p		piano
pacato		rustig
parlando	parlante, partato	sprekend, in zang, nagenoeg gesproken
passionato	pass.	harstochtelijk
passione	con passione	met hartstocht
pastoso		week, zoetig
patetico	pathétique	pathetisch, hartstochtelijk
perdendo	perdendosi	zich verliezend, steeds zachter wordend
pesante		zwaar, gewichtig
piacere	a piacere	naar believen
piacevole		aangenaam, prettig
piangendo		wenend, droevig
piano	p	zacht
pianissimo	pp, pmo.	zeer zacht
pianissimo possibile	ppp	zo zacht mogelijk
pieno		vol
piestoso		medelijdend
piu		meer
placido		rustig, liefelijk
plaqué		akkoord in één keer laten klinken
poco		weinig
poco a poco	p.a.p.	beetje na beetje, langzamerhand
poi		daarna
polacca	alla polacca	op Poolse wijze
pomposo		plechtstatig, pompeus
portamento		het dragen van de melodie van de ene naar de andere toon
portato		gedragen, atriculatiewijzen tussen staccato en legato
port de voix		voorslag, portamento
port de voix double		dubbele voorslag
possibile		mogelijk
praller		pralltriller, wissel van de hoofdnoot met de bovensecunde
precipitando	precipitato, precipitoso	haastig, ijlend
pressante	pressant	dringend
prestissimo		zeer snel
presto		snel
prima volta	Imavolta	de eerste maal
principale	princ.	melodievoerende, instrumentale stem, solistisch, respectievelijk concerterend

Q-R

quasi		bijna, alsof
quieto		rustig
raddolcendo		zachter wordend
raddoppiare		verdubbelen, octaaf erbij
raffrenando		beteugelend
ralentir		rallentando
rallentando	rallent., rall.	langzamer wordend
rattenando	rattenuto	terughoudend, langzamer wordend
ravvivando		herlevend, sneller
religioso		religieus
replica		herhaling
retenant		terughoudend, vertragend
rf	rfz.	rinforzando
rilasciando		ontspannend, langzamer en zachter wordend
rinforzando	rinforzato, rinf., rf., rfz.	plotseling sterker wordend, plotseling beklemtoond, zowel een toon als akkoord
ripieno	rip.	vol, meervoudig bezette tuttistukken
riposato		uitgerust
riprendere		terugnemend, van het oude tempo
risoluto		resoluut, vastberaden
ristringendo		aantrekkend, sneller wordend
ritardando	ritard., rit.	langzamer wordend
ritenente		terughoudend
ritenuto	rit.	plotseling langzamer
roffel	tr.	snelle toonsherhaling bij slaginstrumenten als pauken, trommels, triangels enzovoort
rubato	tempo rubato	geroofd, vrijheid in tempo, niet streng in de maat
rustico		landelijk, boers

S

S		segno
scemando		zachter wordend
scherzando	scherzoso	schertsend
schiettamente	schietto	zuiver, eenvoudig
schleifer		voorslag met twee of meer noten, die trapsgewijs, nagenoeg altijd van onderaf, naar de hoofdnoot leiden
schneller		voorslag gelijkend op de praller
scintillante		fonkelend, glinsterend
scioltamente		vluchtig
sciolto		opgelost, vrij in voordracht, als articulatieaanduiding zoveel als non legato
scivolando		glijdend, glissando
secco		droog
seconda volta		de tweede maal
segno		teken aan het begin of einde van een herhaling
segue	seg.	wordt vervolgd, gaat verder, bijvoorbeeld op de andere pagina
semplice		simpel, eenvoudig
sempre		alsmaar
sentito		gevoelig, met uitdrukking, expressief
senza		zonder
senza misura		vrij in tempo
senza replica		zonder herhaling
senza sordino		zonder demper
sereno		helder, rustig
serio	serioso	ernstig
sforzando	sforzato, sf., sfz.	plotseling sterker, beklemtoond, geldt voor een toon of akkoord en moet steeds relatief worden opgevat
sforzatissimo	sffz	sterk sforzato
sforzato piano	sfp	sterk beklemtoond en meteen weer zacht
simile		op dezelfde wijze
sin’al fine	sin’al segno	tot aan het teken
slancio	con slancio	met vaart
slargando		breder wordend, langzamer
slentando		langzamer wordend
smanioso		heftig verlangend, hartstochtelijk
sminuendo		minder wordend in volume, zachter wordend, diminuendo
smorendo		stervend, zachter en langzamer wordend, morendo
smorzando	smorz.	uitdovend, uiterst langzaam en zacht wordend, wegstervend
snello		behendig
soave		zoet, zacht, liefelijk
sollecitando		sneller wordend, dringend
solo		alleen, solistisch
sopra		boven
sordino	con sordino, con sord.	demper, met demper
sospirando		zuchtend
sostenendo	sostenuto, sost.	terughoudend, in tempo gedragen, iets langzamer
sotto		onder
soupirant		zuchtend
sourd		gedempt
spianato		vlak, effen
spirito	con spirito	met geest
spiritoso		met geest
staccatissimo		zeer sterk staccato
staccato	stacc.	gestoten tonen, duidelijk van elkaar gescheiden
stendendo		ontspannend, langzamer wordend
stentando	stentato	moeizaam, slepend, langzamer wordend
steso		langzaam
stesso		dezelfde, hetzelfde
stinguendo		oplossend, steeds zachter
strascicando		slepend
strepitoso		luidruchtig, met veel lawaai
stretto		eng, gedrongen
stringendo		sterker en sneller wordend
striscando		kruipend, chromatisch glijdend, glissando
suave		zoet
subito		plotseling, meteen
suffocato		gesmoord, gedempt
suivez		speelvoorschrift voor de begeleiding, die solostem in tempo en dynamiek volgt
sussurando		fluisterend
svegliando	svegliato	opgewekt, monter
svelto		vlug, behendig

T

tacet	tac.	zwijgt, dat wil zeggen een stem in het orkest pauzeert tijdelijk
tanto		zo zeer, zo veel
tardamente	tardo	langzaam
tardando		langzamer wordend
tempestoso		stormachtig
tempo		tijd, tijdmaat, a tempo
tempo giusto		in het juiste tempo
tempo rubato		vrijheid in tempo
tenendo		uithoudend
teneramente		zacht
tenuto	ten.	ingehouden, toon lang aanhoudend
tosto		snel, vlug
tr.		triller
tranquillo		rustig
trascinando		slepend
trattenuto		opgehouden, terughouden
tre		drie
tremolando	trem.	tremolo, snelle afwisseling van twee tonen, die een terts of verder uit elkaar liggen
triller	tremblement	snelle afwisseling van een hoofdnoot met de kleine of grote bovensecunde
troppo		te veel, te zeer
turco	alla turca	Turks
turn		dubbelslag
tutti		alle, in concertante orkestmuziek tegengestelde van de solo-episodes

U-V-Z

ungherese	all’ ungherese	Hongaars
unisono	unis., all’unisono	eenklank, samen spel van verschillende stemmen of instrumenten in eenklank of octaaf
un poco		een weinig, een beetje
un sopra		zoals boven
vacillando		wankelend, onzeker
velato		gesluierd, gedempt
veloce		snel, gezwind
versieringen		het mooier maken van een melodie
vibrato		beven, een kleine en snelle verandering van de toonhoogte
vigore	con vigore	met kracht
vigoroso		krachtig
vivace		levendig
vivacissimo		uiterst levendig
vivo		levendig
voile		gesluierd, gedempt
volante		vluchtig, vliegend
volta		due volta, prima volta
volti subito	v.s.	sla snel om
volubile		onbestendig, veranderlijk
voorslag		versieringsnoot, die aan een hoofdnoot voorafgaat, meestal de dissonerende boven- of ondersecunde
v.s.		sla snel om
zingarese	alla zingarese	op zigeunermanier